AI ปลอมเสียง วิดีโอคอลปลอมเป็นลูก ญาติ หรือหัวหน้า ขอยืมเงินด่วน: วิธีจับพิรุธ รหัสลับครอบครัว และกฎโทรกลับ
คำตอบสั้น: ถ้ามีสายหรือวิดีโอคอลที่เสียงหรือหน้าตาเหมือนลูก หลาน พ่อแม่ หรือหัวหน้า แล้วขอให้โอนเงินด่วน ให้ถือว่าอาจเป็นของปลอมไว้ก่อน เพราะปัจจุบันเทคโนโลยี AI สามารถเลียนเสียงและใบหน้าคนได้ใกล้เคียงมาก วิธีที่ได้ผลที่สุดไม่ใช่การตั้งใจฟังว่าเสียงเหมือนหรือไม่ แต่คือ วางสาย แล้วโทรกลับเบอร์ที่บันทึกไว้เอง และ ถามรหัสลับครอบครัว ที่ตกลงกันไว้ล่วงหน้า ถ้าไม่ผ่านสองขั้นนี้ ห้ามโอนเงินทุกกรณี
AI ปลอมเสียงและวิดีโอคอลปลอม คืออะไร
มุกยืมเงินด่วนไม่ใช่เรื่องใหม่ เดิมมิจฉาชีพมักแฮกบัญชี LINE หรือ Facebook ของคนรู้จักแล้วพิมพ์แชตมาขอยืมเงิน (อ่านเพิ่มในเพื่อนทัก LINE มายืมเงินแต่บัญชีโดนแฮก) สิ่งที่เปลี่ยนไปคือ เครื่องมือ AI ทำให้คนร้ายไม่ต้องพิมพ์อย่างเดียวแล้ว แต่สามารถ สร้างเสียงพูดที่คล้ายเสียงคนจริง หรือ ดัดแปลงภาพใบหน้าในวิดีโอ ให้ดูเหมือนคนที่เหยื่อรู้จัก
เทคนิคนี้มักเรียกรวมกันว่า ดีปเฟก (deepfake) แบ่งได้คร่าวๆ เป็นสองแบบ
- ปลอมเสียง (voice clone): ใช้ตัวอย่างเสียงของคนจริงมาฝึกให้ระบบพูดประโยคใหม่ด้วยน้ำเสียงคล้ายกัน ตัวอย่างเสียงอาจมาจากคลิปที่โพสต์สาธารณะ วิดีโอไลฟ์ หรือคลิปสั้นในโซเชียล
- ปลอมหน้าในวิดีโอ (face swap): ใช้รูปหรือคลิปของคนจริงมาซ้อนบนใบหน้าคนร้ายระหว่างวิดีโอคอล หรือทำคลิปสั้นที่ดูเหมือนคนนั้นพูดขอความช่วยเหลือ
จุดสำคัญคือ คนร้ายไม่จำเป็นต้องทำให้เหมือนสมบูรณ์แบบ เพราะในสถานการณ์ที่ถูกเร่งและตกใจ คนฟังมักเติมช่องว่างเอง เช่น คิดว่าเสียงแปลกเพราะร้องไห้ หรือภาพกระตุกเพราะสัญญาณไม่ดี
ขั้นตอนการหลอก ทีละขั้น
รูปแบบที่ผู้ใช้เล่าและที่มีการเตือนในข่าวมีโครงคล้ายกัน ดังนี้
- เก็บข้อมูลเป้าหมาย: คนร้ายดูโปรไฟล์โซเชียลว่าใครเป็นพ่อแม่ ลูก หรือหัวหน้าของใคร เรียกกันว่าอะไร ไปเที่ยวที่ไหน ทำงานที่ไหน ข้อมูลเหล่านี้ทำให้บทสนทนาดูน่าเชื่อ
- หาตัวอย่างเสียงหรือภาพ: คลิปที่มีเสียงพูดชัดๆ หรือรูปหน้าตรงหลายมุม เป็นวัตถุดิบที่ใช้สร้างของปลอม
- ติดต่อจากเบอร์หรือบัญชีใหม่: มักอ้างว่า โทรศัพท์หาย มือถือพัง เปลี่ยนเบอร์ใหม่ หรือยืมเครื่องเพื่อนโทรมา เพื่ออธิบายว่าทำไมไม่ได้โทรจากเบอร์เดิม
- สร้างเหตุฉุกเฉิน: เช่น ขับรถชนคน ถูกตำรวจจับ เข้าโรงพยาบาล ติดอยู่ต่างประเทศ หรือ (กรณีหัวหน้า) ต้องจ่ายเงินลูกค้าด่วนก่อนปิดดีล
- ตัดช่องทางตรวจสอบ: ขอว่า อย่าบอกพ่อแม่ อย่าโทรหาคนอื่น เรื่องนี้ต้องเป็นความลับ หรือ ตอนนี้ประชุมอยู่ โทรกลับไม่ได้
- ขอโอนเข้าบัญชีคนอื่น: อ้างว่าเป็นบัญชีของคู่กรณี ทนาย โรงพยาบาล หรือเพื่อนที่ช่วยดำเนินการ ซึ่งมักเป็นบัญชีที่เปิดในชื่อคนอื่น
- ขอเพิ่มเรื่อยๆ: เมื่อโอนครั้งแรกสำเร็จ จะมีเหตุผลใหม่ให้โอนอีก เช่น ค่าประกันตัวเพิ่ม ค่าธรรมเนียม หรือยอดไม่พอ
ตัวอย่างบทสนทนา (เขียนขึ้นเพื่อให้เห็นภาพ): สายเข้าจากเบอร์ 08x-xxx-xxxx ที่ไม่รู้จัก เสียงเหมือนลูกชายพูดเร็วและสั่น "แม่ ผมเอง มือถือผมพัง ยืมเครื่องเพื่อนโทร ผมขับรถเฉี่ยวคนมา เขาจะแจ้งความ ถ้าจ่ายเลยตอนนี้เขาจะไม่เอาเรื่อง แม่อย่าเพิ่งบอกพ่อนะ เดี๋ยวพ่อโกรธ ผมส่งเลขบัญชีให้ทางแชตนะ" แล้วสายก็ตัดไป ตามด้วยข้อความเลขบัญชีในชื่อคนที่แม่ไม่รู้จัก สังเกตว่าทุกประโยคถูกออกแบบให้ แม่ไม่โทรกลับเบอร์เดิม ไม่ถามใคร และรีบโอน
สัญญาณเตือนที่จับได้ แม้เสียงจะเหมือน
อย่าพึ่งการฟังว่าเสียงเหมือนหรือไม่ เพราะยิ่งเทคโนโลยีดีขึ้น สัญญาณเชิงเทคนิคก็ยิ่งน้อยลง ให้ดูที่ พฤติกรรมของสาย แทน
- โทรจากเบอร์ใหม่หรือบัญชีใหม่ พร้อมคำอธิบายว่าทำไมไม่ใช้เบอร์เดิม
- เรื่องเร่งด่วนที่มีเส้นตาย เช่น ต้องโอนภายในสิบนาที ไม่อย่างนั้นจะโดนจับหรือเสียดีล
- ขอให้เก็บเป็นความลับ โดยเฉพาะห้ามบอกคนในครอบครัวหรือเพื่อนร่วมงานคนอื่น
- บัญชีปลายทางไม่ใช่ชื่อคนที่โทรมา และไม่ใช่บัญชีขององค์กรที่อ้าง
- คุยสั้นแล้ววาง หรือเลี่ยงคำถาม เมื่อถามเรื่องที่คนจริงต้องรู้ จะตอบเลี่ยง บอกว่าไม่มีเวลา หรือสัญญาณหาย
- วิดีโอคอลภาพเบลอ มืด หรือกระตุกผิดปกติ หน้าไม่ค่อยหันข้าง ขอบหน้าหรือผมดูแปลก ปากไม่ตรงกับเสียง หรือเปิดกล้องแค่ไม่กี่วินาทีแล้วปิด
- น้ำเสียงเรียบเกินไปหรือจังหวะพูดแปลก บางครั้งเสียงสังเคราะห์ไม่มีเสียงหายใจ ไม่มีคำติดปากที่คนนั้นพูดประจำ หรือตอบช้าเป็นช่วงๆ
- หัวหน้าสั่งโอนนอกขั้นตอนปกติ เช่น ข้ามการอนุมัติ ให้โอนเข้าบัญชีส่วนตัว หรือให้ซื้อบัตรเติมเงินและส่งรหัสให้
กฎโทรกลับ: ขั้นตอนเดียวที่ปลอมยาก
ไม่ว่า AI จะเลียนเสียงได้ดีแค่ไหน สิ่งที่คนร้ายควบคุมไม่ได้คือ เบอร์โทรศัพท์จริงของคนที่ถูกแอบอ้าง กฎนี้จึงเป็นหัวใจของการป้องกัน
- บอกอีกฝ่ายว่าจะโทรกลับ แล้ววางสายทันที ไม่ต้องอธิบายหรือขอโทษ คนจริงจะเข้าใจ
- โทรหาเบอร์ที่บันทึกไว้ในเครื่องเอง ห้ามใช้เบอร์ที่อีกฝ่ายให้มาในสาย หรือกดโทรกลับจากประวัติสายที่เพิ่งโทรเข้า
- ถ้าโทรไม่ติด อย่าตีความว่าเป็นเรื่องจริง ให้โทรหาคนที่สามที่อยู่ใกล้ตัวคนนั้น เช่น คู่สมรส เพื่อนสนิท ที่ทำงาน หรือโรงเรียน
- ถ้าอ้างว่าอยู่กับตำรวจหรือโรงพยาบาล ให้หาเบอร์ของสถานีตำรวจหรือโรงพยาบาลนั้นเองจากแหล่งทางการ แล้วโทรถาม อย่าใช้เบอร์ที่คนในสายให้
- รอให้ใจเย็นอย่างน้อยไม่กี่นาที แรงกดดันเรื่องเวลาคือเครื่องมือหลักของคนร้าย เหตุฉุกเฉินจริงแทบไม่มีกรณีที่ต้องโอนเข้าบัญชีบุคคลภายในไม่กี่นาที
สำหรับที่ทำงาน ให้ตกลงเป็นนโยบายว่า คำสั่งโอนเงินทุกครั้งต้องยืนยันผ่านช่องทางที่สอง เช่น โทรกลับเบอร์ในระบบของบริษัท หรืออนุมัติในระบบเอกสาร และให้พนักงานมีสิทธิ์ปฏิเสธคำสั่งเร่งด่วนที่ไม่ผ่านขั้นตอน โดยไม่ถือเป็นความผิด
รหัสลับครอบครัว: ตั้งอย่างไรให้ใช้ได้จริง
รหัสลับครอบครัว (family code word) คือคำหรือวลีที่สมาชิกในบ้านรู้กันเท่านั้น ใช้ถามเมื่อมีสายขอเงินหรือขอความช่วยเหลือแบบแปลกๆ ถ้าอีกฝ่ายตอบไม่ได้ ก็จบเรื่องทันที บทความคู่มือสอนพ่อแม่ผู้สูงอายุรับมือมิจฉาชีพมีหลักทั่วไปไว้แล้ว ส่วนนี้เน้นเฉพาะการรับมือ AI
- ห้ามเป็นข้อมูลที่หาได้ในโซเชียล เช่น ชื่อสัตว์เลี้ยง ชื่อเล่นที่เรียกกันในคอมเมนต์ วันเกิด ทะเบียนรถ หรือชื่อโรงเรียน เพราะคนร้ายที่ส่องโปรไฟล์อาจรู้
- ใช้แบบถามตอบ ไม่ใช่คำเดียว เช่น คนหนึ่งพูดชื่อผลไม้ อีกคนต้องตอบชื่อสถานที่ที่ตกลงกันไว้ วิธีนี้ทำให้คนร้ายเดาได้ยากขึ้นแม้จะได้ยินคำถาม
- ตกลงกันต่อหน้า ไม่พิมพ์ในแชตครอบครัว ไม่จดไว้ในโน้ตที่ซิงก์ขึ้นคลาวด์ร่วมกับคนอื่น
- ซ้อมใช้ปีละครั้งสองครั้ง ผู้สูงอายุอาจลืมว่ามีรหัส ลองโทรไปถามเล่นๆ ในวันปกติ เพื่อให้จำได้ว่าต้องถาม
- เปลี่ยนรหัสเมื่อเคยใช้ไปแล้ว หรือเมื่อสงสัยว่ามีคนนอกรู้
- ใช้กับทุกคำขอเงินที่ผิดปกติ ไม่ใช่แค่สายจากเบอร์แปลก เพราะบัญชี LINE ของคนจริงก็อาจถูกยึดไปได้
คำถามทดสอบเพิ่มเติม ถ้ายังไม่มีรหัสลับ: ถามเรื่องที่เกิดขึ้นจริงในบ้านเมื่อไม่นานมานี้และไม่เคยโพสต์ เช่น "เมื่อวานแม่ทำกับข้าวอะไร" หรือ "เราคุยกันเรื่องอะไรตอนขับรถกลับบ้านครั้งล่าสุด" หลีกเลี่ยงคำถามที่ตอบแค่ใช่หรือไม่ใช่ และอย่าใส่คำตอบไว้ในคำถาม เช่น อย่าถามว่า "เมื่อวานกินต้มยำใช่ไหม"
บทพูดสำหรับคุยกับพ่อแม่ผู้สูงอายุ
ผู้สูงอายุหลายคนรู้จักแก๊งคอลเซ็นเตอร์แล้ว แต่ยังไม่รู้ว่า เสียงลูกหลานก็ปลอมได้ การบอกว่า "ระวังมิจฉาชีพนะ" กว้างเกินไป ลองใช้บทพูดที่ระบุสถานการณ์ชัดๆ เช่น
- "ถ้ามีคนโทรมาเสียงเหมือนหนู บอกว่ามีเรื่องด่วน ต้องใช้เงิน ให้แม่วางสายก่อนเลยนะ แล้วโทรกลับเบอร์หนูที่เมมไว้ ถ้าเป็นหนูจริงหนูไม่โกรธ"
- "ถ้ามีคนบอกว่าห้ามบอกพ่อ ห้ามบอกใคร นั่นแหละคือมิจฉาชีพ หนูจะไม่มีวันขอให้แม่ปิดเรื่องเงินกับพ่อ"
- "ถ้าแม่ไม่แน่ใจ ให้ถามคำลับของเราก่อน ถ้าตอบไม่ได้ ให้วางสาย"
- "เห็นหน้าหนูในวิดีโอคอลก็ยังปลอมได้นะ ถ้าขอเงินเมื่อไร ให้โทรกลับก่อนทุกครั้ง"
- "ถ้าโอนไปแล้วไม่ต้องอาย โทรบอกหนูหรือธนาคารทันที ยิ่งเร็วยิ่งมีโอกาสได้คืน"
ข้อสุดท้ายสำคัญมาก ผู้เสียหายจำนวนมากไม่กล้าบอกลูกหลานเพราะกลัวถูกตำหนิ ทำให้เสียเวลาช่วงที่ยังพอระงับเงินได้ การบอกล่วงหน้าว่า "ไม่โกรธ" ช่วยให้พ่อแม่กล้าโทรหาเร็วขึ้น
ลดวัตถุดิบที่คนร้ายใช้ปลอม
เราห้ามไม่ให้ใครปลอมเสียงไม่ได้ แต่ลดความง่ายได้
- ตั้งค่าบัญชีโซเชียลให้เห็นเฉพาะเพื่อน โดยเฉพาะคลิปที่มีเสียงพูดยาวๆ ของเด็กหรือผู้สูงอายุ และรายชื่อญาติที่แท็กกัน
- ไม่โพสต์ว่าใครอยู่ที่ไหนแบบเรียลไทม์ เช่น กำลังเดินทางไปต่างประเทศ เพราะเป็นจังหวะที่คนร้ายใช้อ้างว่าติดต่อไม่ได้
- ระวังสายที่ชวนคุยนานโดยไม่มีเหตุผล หรือแบบสำรวจทางโทรศัพท์ที่ขอให้พูดประโยคยาวๆ ถ้ารู้สึกแปลก ให้วางสายได้ทันที
- ไม่รับวิดีโอคอลจากบัญชีที่ไม่รู้จัก และอย่าเปิดกล้องให้คนแปลกหน้า
- เช็คเบอร์ก่อนรับหรือโทรกลับ ด้วยระบบเช็คเบอร์ และเปิดโหมดเงียบสายไม่รู้จักตามวิธีตั้งค่า Android และ iPhone
ถ้าโดนไปแล้ว ทำอะไรตามสถานการณ์
- คุยแล้ว แต่ยังไม่ได้โอน: แจ้งคนในครอบครัวหรือที่ทำงานว่ามีการแอบอ้าง เพื่อให้คนอื่นระวัง จด/แคปเบอร์และบัญชีที่ใช้ แล้วรายงานเบอร์เพื่อเตือนผู้ใช้คนอื่น
- ให้ข้อมูลส่วนตัวไป เช่น เลขบัตรหรือรูปบัตร: เฝ้าระวังบัญชีธนาคาร ระวังสายที่ตามมาโดยอ้างข้อมูลนั้น และตรวจว่ามีเบอร์ลงทะเบียนในชื่อเราเพิ่มหรือไม่ (ดูวิธีเช็คเบอร์ที่ลงทะเบียนในชื่อเรา)
- โอนเงินไปแล้ว: โทรหาธนาคารของเราผ่านเบอร์ทางการทันทีเพื่อแจ้งระงับ แจ้งศูนย์ปฏิบัติการต่อต้านอาชญากรรมออนไลน์ (AOC) สายด่วน 1441 แล้วทำตามเช็กลิสต์โดนหลอกโอนเงิน
- เป็นเงินบริษัท: แจ้งฝ่ายการเงินและผู้บริหารทันที ให้ธนาคารของบริษัทดำเนินการ เก็บบันทึกสาย อีเมล และแชตทั้งหมด
- ใบหน้าหรือเสียงของเราถูกนำไปใช้: แจ้งเพื่อนและครอบครัวผ่านช่องทางที่ยืนยันได้ว่าเป็นเรา และรายงานบัญชีหรือคลิปนั้นกับแพลตฟอร์ม
หลักฐานที่ควรเก็บ: ภาพหน้าจอประวัติสายพร้อมเวลา ชื่อบัญชีและเลขบัญชีปลายทาง สลิปโอนเงิน ข้อความแชต และถ้ามีการบันทึกเสียงหรือคลิปให้เก็บไฟล์ต้นฉบับไว้ ดูเพิ่มเติมว่าควรแจ้งช่องทางไหนในเปรียบเทียบสายด่วน 1441 1155 1212
ข้อมูลในบทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อการป้องกันตัว ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมายหรือการเงินเฉพาะกรณี ขั้นตอนการระงับบัญชีและการแจ้งความอาจแตกต่างกันตามธนาคารและพื้นที่ ควรสอบถามธนาคารและเจ้าหน้าที่ตำรวจโดยตรง
เช็กลิสต์ 30 วินาที ก่อนโอนเงินให้คนที่โทรมาขอ
- สายนี้โทรมาจากเบอร์ที่บันทึกไว้ในเครื่องหรือไม่ ถ้าไม่ใช่ ให้วางแล้วโทรกลับเบอร์เดิม
- ถามรหัสลับครอบครัวแล้วหรือยัง
- บัญชีปลายทางเป็นชื่อของคนที่ขอเงินเองหรือไม่
- มีคนขอให้เก็บเป็นความลับหรือไม่ ถ้ามี ให้หยุด
- ได้คุยกับคนที่สามที่อยู่กับเขาจริงหรือยัง
- ถ้ารอสิบนาที จะเกิดอะไรขึ้นจริงๆ ส่วนใหญ่คำตอบคือไม่มีอะไรเสียหาย
ถ้าข้อใดข้อหนึ่งไม่ผ่าน อย่าโอน การตรวจสอบเพิ่มไม่กี่นาทีไม่ทำให้คนที่เรารักเดือดร้อน แต่การโอนผิดครั้งเดียวอาจทำให้เสียเงินก้อนใหญ่ที่ตามคืนได้ยาก
คำถามที่พบบ่อย
ถ้าเสียงเหมือนลูกหรือหลานจริงๆ จะรู้ได้อย่างไรว่าเป็น AI
ฟังจากเสียงอย่างเดียวแยกไม่ออกเสมอไป ให้ยึดขั้นตอนแทน คือวางสาย แล้วโทรกลับเบอร์เดิมที่บันทึกไว้ในเครื่อง หรือถามรหัสลับครอบครัวที่ตกลงกันไว้ ถ้าเป็นตัวจริงจะผ่านขั้นตอนนี้ได้โดยไม่เสียหายอะไร
วิดีโอคอลเห็นหน้าแล้ว ยังปลอมได้อีกหรือ
ปลอมได้ ภาพหน้าและการขยับปากสามารถสร้างหรือดัดแปลงได้ โดยเฉพาะเมื่อภาพเบลอ สัญญาณไม่ดี หรือคุยสั้นๆ แล้ววาง การเห็นหน้าจึงไม่ใช่หลักฐานพอสำหรับการโอนเงิน
รหัสลับครอบครัวควรเป็นแบบไหน
ควรเป็นคำหรือวลีที่คนนอกเดาไม่ได้ ไม่เคยโพสต์ในโซเชียล ไม่ใช่ชื่อสัตว์เลี้ยง วันเกิด หรือชื่อโรงเรียน และตกลงกันต่อหน้า ไม่ส่งผ่านแชต
ถ้าโอนเงินไปแล้วเพราะเชื่อว่าเป็นญาติ ต้องทำอะไรก่อน
ติดต่อธนาคารผ่านเบอร์ทางการทันทีเพื่อขอระงับรายการ และแจ้งศูนย์ปฏิบัติการต่อต้านอาชญากรรมออนไลน์ (AOC) 1441 จากนั้นเก็บหลักฐานทั้งหมดและแจ้งความ ยิ่งเร็วยิ่งมีโอกาสระงับเงินได้
หัวหน้าโทรมาสั่งให้โอนเงินบริษัทด่วน ควรทำอย่างไร
อย่าโอนจากคำสั่งทางโทรศัพท์หรือวิดีโอคอลอย่างเดียว ให้ยืนยันผ่านช่องทางที่สองที่บริษัทกำหนด เช่น โทรกลับเบอร์ในระบบ หรือขออนุมัติตามขั้นตอนปกติ ถึงจะถูกเร่งก็ตาม
อ่านต่อ: เพื่อนทัก LINE มายืมเงินแต่บัญชีโดนแฮก · คู่มือสอนพ่อแม่รับมือมิจฉาชีพ · โดนหลอกโอนเงินไปแล้ว ทำอะไรก่อน